Uznanie wyroku sądu w Kazachstanie: jak faktycznie odzyskać dług

Autor: Siergiej Anatoliewicz Brazaitis, prawnik kancelarii „Economic Disputes”, specjalizacja – budownictwo, nieruchomości, sądy zagraniczne, spółki zagraniczne, handel zagraniczny, podatki, cło, praktyka zagraniczna (Litwa, Polska, Gruzja, Serbia, Chiny)

13.06.2026

Białoruskie spółki coraz częściej stają przed sytuacją, w której dłużnik i jego majątek znajdują się w Kazachstanie, podczas gdy wyrok został już wydany przez sąd gospodarczy Republiki Białorusi. Białoruski wyrok sam w sobie nie wywołuje skutków prawnych na terytorium Kazachstanu: aby otrzymać zapłatę, wierzyciel musi przejść procedurę uznania i wykonania zgodnie z zasadami Kodeksu postępowania cywilnego Republiki Kazachstanu oraz umów międzynarodowych WNP. Niniejszy artykuł analizuje, jakie konwencje obowiązują między Białorusią a Kazachstanem, jak wybrać właściwy sąd, jakie dokumenty przygotować oraz – co najważniejsze – co dzieje się po wydaniu kazachskiego tytułu wykonawczego, na etapie faktycznego postępowania egzekucyjnego i współpracy z komornikami sądowymi.

Dlaczego uznanie wyroku sądu w Kazachstanie zaczyna się od umów międzynarodowych?

Zasada podstawowa: wyroki białoruskich sądów gospodarczych mogą być uznawane i wykonywane w Kazachstanie wyłącznie na podstawie umowy międzynarodowej lub na zasadzie wzajemności.

Białoruś i Kazachstan są jednocześnie związane kilkoma wielostronnymi umowami WNP, tworzącymi „ramy prawne” uznawania i wykonywania orzeczeń sądowych:

Po pierwsze, Konwencja z 1993 r. o pomocy prawnej i stosunkach prawnych w sprawach cywilnych, rodzinnych i karnych (konwencja mińska). Ustanawia ona ogólny mechanizm uznawania i wykonywania orzeczeń na obszarze WNP, w tym w sporach gospodarczych.

Po drugie, Konwencja z 2002 r. o pomocy prawnej i stosunkach prawnych w sprawach cywilnych, rodzinnych i karnych (konwencja kiszyniowska), ratyfikowana zarówno przez Białoruś, jak i Kazachstan. Rozdział III tej konwencji jest poświęcony specjalnie uznawaniu i wykonywaniu orzeczeń, w tym aktów zatwierdzających ugody oraz środków zabezpieczających roszczenie.

Po trzecie, Umowa o trybie rozstrzygania sporów związanych z działalnością gospodarczą z 20.03.1992 r. (umowa kijowska). Jest ona bezpośrednio ukierunkowana na spory handlowe (gospodarcze) między podmiotami z państw WNP i ustanawia wzajemne uznawanie i wykonywanie orzeczeń sądów gospodarczych i arbitrażowych, w tym Białorusi i Kazachstanu.

Dla białoruskiego wierzyciela oznacza to, że uznanie wyroku białoruskiego sądu gospodarczego w Kazachstanie nie zaczyna się „od zera”, lecz opiera się na stabilnym systemie wielostronnych porozumień WNP. Zasada wzajemności może być dodatkowo stosowana, jeśli konkretna sytuacja nie jest objęta konwencjami.

Czym jest exequatur i jak działa między Białorusią a Kazachstanem?

Exequatur to szczególna procedura, w ramach której sąd jednego państwa potwierdza, że wyrok sądu zagranicznego może być wykonany przymusowo na jego terytorium, i wydaje odpowiedni tytuł wykonawczy. Innymi słowy, exequatur to zgoda sądu państwa wykonania na zastosowanie wobec dłużnika środków przymusu na podstawie zagranicznego aktu sądowego.

Na Białorusi system exequatur uregulowany jest w Kodeksie postępowania gospodarczego (KPG). Artykuły 245–250 KPG regulują uznawanie i wykonywanie orzeczeń sądów zagranicznych oraz zagranicznych wyroków arbitrażowych: ustalają właściwość sądów gospodarczych, wykaz wymaganych dokumentów, terminy, podstawy odmowy oraz specyfikę rozpatrywania takich wniosków.

Kazachstan z kolei przewiduje podobny dwuetapowy mechanizm: najpierw sąd rozpatruje wniosek o uznanie i wykonanie zagranicznego wyroku (etap exequatur), a następnie, przy pozytywnym wyniku, wydaje tytuł wykonawczy, który przekazywany jest komornikowi sądowemu do faktycznego odzyskania. Artykuł 503 Kodeksu postępowania cywilnego Republiki Kazachstanu (KPC RK) reguluje właściwość miejscową, termin złożenia wniosku (trzy lata od upływu terminu dobrowolnego wykonania) oraz ogólne ramy proceduralne.

Wyrok białoruskiego sądu gospodarczego otrzymuje więc w Kazachstanie „drugie życie” dopiero po pomyślnym przejściu procedury exequatur przed sądem kazachskim.

Który sąd kazachski jest właściwy do uznania wyroku białoruskiego sądu gospodarczego?

Wniosek o uznanie i wykonanie wyroku białoruskiego sądu gospodarczego składa się do sądu Republiki Kazachstanu zgodnie z zasadami właściwości miejscowej określonymi w art. 503 KPC RK. W dużym uproszczeniu istnieją trzy łączniki: miejsce zamieszkania dłużnika, siedziba dłużnika-osoby prawnej lub miejsce położenia jego majątku, jeśli miejsce pobytu dłużnika jest nieznane.

W sprawach z udziałem państw WNP wnioski są zwykle rozpatrywane przez sądy powszechne odpowiedniego regionu kazachskiego (obwodu, miasta o znaczeniu republikańskim) lub przez wyspecjalizowane sądy międzyrejonowe, jeśli przewiduje to wewnętrzny system sądowy. Przy wyborze sądu białoruski wierzyciel powinien uwzględnić, gdzie faktycznie skupiony jest majątek dłużnika: tam postępowanie egzekucyjne będzie najskuteczniejsze.

Termin na wystąpienie do sądu wynosi trzy lata od upływu terminu dobrowolnego wykonania wyroku. Moment ten ustala się zwykle albo na podstawie treści wyroku białoruskiego sądu gospodarczego (jeśli określono termin wykonania), albo na podstawie daty uprawomocnienia się wyroku, potwierdzonej zaświadczeniem sądu. Jeśli termin zostanie uchybiony z ważnej przyczyny, sąd może go przywrócić na wniosek wierzyciela.

Jakie dokumenty są wymagane i czy dla Kazachstanu potrzebna jest apostille?

Zestaw dokumentów dla spraw między państwami WNP wynika co do zasady z umowy kijowskiej oraz z Zaleceń metodycznych Prezydium Najwyższego Sądu Gospodarczego Republiki Białorusi z 18.10.2006 r. nr 90, które szczegółowo opisują procedurę wykonywania wyroków sądów gospodarczych za granicą.

Zasadniczo do uznania i wykonania wyroku białoruskiego sądu gospodarczego w Kazachstanie wymagane są: poświadczona kopia wyroku sądu, dokument potwierdzający uprawomocnienie się wyroku (jeśli nie wynika to z samej treści aktu), dowody prawidłowego powiadomienia pozwanego oraz tytuł wykonawczy (nakaz) sądu białoruskiego. Wymogi te odpowiadają art. 245–246 KPG Republiki Białorusi, który przy uznawaniu wyroków zagranicznych na Białorusi analogicznie stawia surowe wymagania co do pakietu dokumentów.

Ustawodawstwo Kazachstanu i konwencje WNP stawiają szczególne wymagania co do poświadczania dokumentów. Dla państw będących stronami konwencji mińskiej i kiszyniowskiej obowiązuje kluczowa zasada, zgodnie z którą dokumenty urzędowe wydane przez właściwe organy jednej strony są uznawane za ważne na terytorium drugiej strony bez legalizacji konsularnej lub apostille, pod warunkiem zachowania formy i obecności pieczęci urzędowej.

Oznacza to, że białoruskie akty sądowe i zaświadczenia wydane przez sąd gospodarczy i sporządzone zgodnie z wymogami KPG mogą być przedkładane sądowi kazachskiemu bez apostille. W praktyce jednak niemal zawsze wymagane będzie poświadczone notarialnie tłumaczenie na język rosyjski lub kazachski oraz odpowiednie notarialne poświadczenie kopii, aby uniknąć sporów co do „prawidłowego poświadczenia” dokumentów.

Jak udowodnić prawidłowe powiadomienie pozwanego w sprawie białoruskiej?

Jedną z typowych podstaw odmowy uznania wyroku sądu zagranicznego jest brak prawidłowego powiadomienia dłużnika o postępowaniu. W prawie białoruskim znajduje to odzwierciedlenie w szczególności na liście podstaw odmowy uznania i wykonania wyroków zagranicznych zawartej w art. 248 KPG Republiki Białorusi; podobne podejście zawierają konwencje mińska i kiszyniowska oraz KPC RK.

W praktyce kazachskiej sądy dokładnie sprawdzają, czy w toku postępowania przed sądem zagranicznym przestrzegano praw procesowych dłużnika. Warto zatem dołączyć do wniosku o uznanie wyroku białoruskiego sądu gospodarczego: kopie wezwań sądowych, potwierdzenia doręczenia przesyłek pocztowych, dane elektronicznego śledzenia przesyłek, wydruki z systemów e-sprawiedliwości (jeśli są dostępne) oraz postanowienie sądu białoruskiego potwierdzające, że sprawa była rozpatrywana przy prawidłowym powiadomieniu stron.

Im bardziej konsekwentnie i przejrzyście wykazane zostanie, że pozwany miał realną możliwość udziału w postępowaniu, tym mniejsze jest ryzyko, że sąd kazachski odmówi uznania, powołując się na naruszenie prawa do obrony.

Co dzieje się po uznaniu: jak przebiega postępowanie egzekucyjne w Kazachstanie?

Po wydaniu przez sąd kazachski postanowienia o uznaniu i wykonaniu wyroku białoruskiego sądu gospodarczego oraz wydaniu tytułu wykonawczego rozpoczyna się drugi – w praktyce decydujący – etap: postępowanie egzekucyjne.

Tytuł wykonawczy to urzędowy dokument wydany przez sąd kazachski, na podstawie którego komornik sądowy (państwowy lub prywatny) jest uprawniony do stosowania wobec dłużnika środków egzekucji przymusowej: prowadzenia egzekucji z pieniędzy i majątku, nakładania zajęcia, ograniczania rozporządzania majątkiem oraz innych środków przewidzianych ustawą Republiki Kazachstanu „O postępowaniu egzekucyjnym i statusie komorników sądowych”.

Postępowanie egzekucyjne w Kazachstanie stanowi odrębny etap wykonania aktu sądowego, w ramach którego komornik wszczyna postępowanie, powiadamia strony, wyznacza termin dobrowolnego wykonania, a po jego upływie zaczyna stosować środki przymusu. Arsenał kazachskich komorników obejmuje:

egzekucję z pieniędzy na rachunkach bankowych dłużnika; zajęcie i sprzedaż ruchomego i nieruchomego majątku dłużnika, w tym w drodze aukcji elektronicznych; ograniczenie czynności rejestracyjnych dotyczących majątku (np. zakaz rozporządzania pojazdami lub nieruchomościami); ograniczenie wyjazdu dłużnika-osoby fizycznej za granicę Kazachstanu przy znacznym zadłużeniu.

Dla białoruskiego wierzyciela ważne jest zrozumienie, że to właśnie jakość współpracy z komornikiem decyduje, czy wyrok białoruskiego sądu gospodarczego pozostanie „papierem”, czy zamieni się w rzeczywiste pieniądze. Praktyka pokazuje, że przy precyzyjnej lokalizacji majątku i sprawnej współpracy z komornikiem skuteczne odzyskanie jest możliwe nawet w skomplikowanych sprawach transgranicznych.

Czy można wnioskować o środki zabezpieczające i zajęcie majątku przed uznaniem wyroku?

Pytanie, czy majątek dłużnika można zająć w Kazachstanie jeszcze przed zakończeniem procedury uznania wyroku białoruskiego sądu gospodarczego, pojawia się w praktyce dość często. KPC RK przewiduje instytucję zabezpieczenia powództwa oraz stosowanie środków tymczasowych, w tym zajęcie majątku, zakaz określonych czynności i inne środki mające na celu zabezpieczenie przyszłego wykonania aktu sądowego.

Podejście sądów w istotnym stopniu zależy od sformułowania wniosku i konstrukcji prawnej, na jaką powołuje się wierzyciel. W niektórych przypadkach sądy uznają, że środki zabezpieczające są możliwe wyłącznie w ramach już wszczętego postępowania (np. przy rozpatrywaniu wniosku o uznanie i wykonanie wyroku sądu białoruskiego). W innych stosuje się bardziej elastyczne podejście, oparte na celu zapobieżenia wyprowadzeniu majątku, zwłaszcza gdy konkretne fakty potwierdzają przygotowania dłużnika do ukrycia majątku.

Konwencja kiszyniowska dodatkowo wspomina o możliwości wykonywania aktów sądowych o zabezpieczeniu powództwa (w tym zajęciu majątku) między państwami-stronami, co przy odpowiedniej argumentacji pozwala osiągnąć w Kazachstanie uznanie i wykonanie środków zabezpieczających już orzeczonych przez sąd białoruski. Zwykle wymaga to pełnego pakietu dokumentów potwierdzających zarówno sam środek zabezpieczający, jak i jego związek z głównym sporem.

Jak działa filtr „porządku publicznego” i co z postępowaniami równoległymi?

Standardowy katalog podstaw odmowy uznania i wykonania wyroku zagranicznego jest w Białorusi i Kazachstanie niemal identyczny: brak właściwości sądu, naruszenie prawa do obrony, istnienie prawomocnego równoległego wyroku między tymi samymi stronami co do tego samego przedmiotu i na tej samej podstawie oraz sprzeczność z porządkiem publicznym. Konwencje mińska i kiszyniowska, KPG Republiki Białorusi oraz KPC Republiki Kazachstanu formułują te podstawy w niemal identycznym brzmieniu.

Porządek publiczny rozumiany jest w tym kontekście jako fundamentalne podstawy porządku prawnego i wymiaru sprawiedliwości państwa wykonania. W praktyce sądy kazachskie stosują tę podstawę wąsko i punktowo, czasem wykraczając poza wąsko rozumianą kontrolę proceduralną. W znanej sprawie Awanesow przeciwko Szymkentpiwo Sąd Najwyższy Kazachstanu potwierdził możliwość uznania wyroku sądu angielskiego przy braku umowy międzynarodowej, opierając się na zasadzie domniemanej wzajemności, jednocześnie podkreślając, że ocena porządku publicznego musi być proporcjonalna i nie może przekształcić się w merytoryczną kontrolę sporu.

Dla wyroku białoruskiego kluczowe ryzyko wiąże się z możliwym istnieniem aktów równoległych – na przykład jeśli sąd rosyjski lub międzynarodowy trybunał arbitrażowy rozpatrywał spór z tej samej umowy. W takich sytuacjach ważne jest wcześniejsze zmapowanie odpowiednich postępowań i, w razie potrzeby, opracowanie strategii wykluczającej konkurencję orzeczeń.

Praktyczna rekomendacja dla białoruskiego wierzyciela

Praktycznie użyteczna rekomendacja dla wierzyciela z Białorusi brzmi: przygotowanie sprawy do wykonania w Kazachstanie powinno rozpocząć się już na etapie postępowania białoruskiego. Artykuły 243, 245 i 246 KPG Republiki Białorusi pozwalają z góry przewidzieć, jakie dokumenty będą potrzebne do uznania wyroku za granicą, a zalecenia metodyczne Najwyższego Sądu Gospodarczego szczegółowo określają formę zaświadczeń potwierdzających uprawomocnienie i prawidłowe powiadomienie.

Warto poprosić białoruski sąd gospodarczy o wyraźne wskazanie w sentencji wyroku kwoty zasądzonej zarówno w walucie umowy, jak i w jej ekwiwalencie, a także terminu dobrowolnego wykonania. Ułatwi to sądowi kazachskiemu weryfikację zachowania trzyletniego terminu do złożenia wniosku i zmniejszy ryzyko sporów proceduralnych. Na etapie egzekucji w Kazachstanie właściwym krokiem jest zaangażowanie lokalnego specjalisty znającego praktykę konkretnego regionu i specyfikę pracy prywatnych komorników.

Mało znany fakt: jak konwencje WNP ułatwiają wykonanie wyroków białoruskich w Kazachstanie

Mało znany, lecz istotny szczegół: konwencja kiszyniowska obejmuje nie tylko orzeczenia co do istoty sprawy, ale również akty sądowe zatwierdzające ugody oraz nakładające zajęcie na majątek w celu zabezpieczenia roszczenia. Oznacza to, że białoruska ugoda zatwierdzona przez sąd gospodarczy lub postanowienie o zajęciu majątku dłużnika może być uznana i wykonana w Kazachstanie zasadniczo w takim samym trybie jak wyrok główny.

Otwiera to dla wierzyciela dodatkowe możliwości taktyczne: można doprowadzić do zatwierdzenia w Białorusi ugody przewidującej np. etapowaną spłatę zadłużenia i uzgodnione środki zabezpieczające, a następnie przenieść tę ugodę do Kazachstanu, nadając jej moc tytułu wykonawczego. Przy właściwym połączeniu kroków proceduralnych może to okazać się szybsze i tańsze niż wszczynanie nowego, kompleksowego sporu bezpośrednio przed sądem kazachskim.

Jak spółka „Economic Disputes” wspiera tę procedurę

Praktyka uznawania i wykonywania wyroków białoruskich sądów gospodarczych za granicą – w tym w Kazachstanie – od dawna stanowi jeden z kluczowych obszarów działalności spółki „Economic Disputes”. Firma wypracowała systematyczne podejście oparte na połączeniu białoruskiego doświadczenia procesowego ze stabilnymi partnerstwami z kolegami w Kazachstanie i innych krajach WNP.

Prawnicy firmy mają 15–25 lat doświadczenia w sporach gospodarczych i sprawach transgranicznych; wielu z nich regularnie występuje na konferencjach i szkoleniach korporacyjnych. Siergiej Bielawski, dyrektor „Economic Disputes”, pracował w systemie sądów gospodarczych Republiki Białorusi ponad 20 lat, w tym 10 lat jako sędzia, a obecnie pełni funkcję rekomendowanego arbitra Międzynarodowego Sądu Arbitrażowego przy BIPH oraz arbitra innych międzynarodowych instytucji arbitrażowych, jest autorem pięciu książek i ponad 1500 publikacji z zakresu praktyki sądowej i arbitrażowej.

Firma posiada biura w Mińsku (ul. Kulman 11) i Grodnie (ul. Kaluczyńska 23), pracuje swobodnie w językach rosyjskim, angielskim i polskim oraz opiera się na szerokiej sieci partnerskiej obejmującej ponad 160 krajów świata – od Hiszpanii po Chiny i Mongolię, od Stanów Zjednoczonych po RPA. Dla projektów międzynarodowych istotne znaczenie ma własny rachunek bankowy w PKO Bank Polski, co upraszcza rozliczenia z zagranicznymi klientami i partnerami. Baza klientów firmy przekracza 2000 organizacji i przedsiębiorców, dla których zwrócono lub zaoszczędzono już ponad 1,9 mld białoruskich rubli, a na stronie internetowej znajduje się ponad sto pozytywnych opinii.

Jeśli potrzebują Państwo oceny perspektyw uznania i wykonania wyroku białoruskiego sądu gospodarczego w Kazachstanie, opracowania strategii pracy z majątkiem dłużnika lub porównania opcji wykonania w różnych jurysdykcjach, prosimy o pozostawienie zapytania o konsultację na naszej stronie internetowej.